Si Nita

Ikalawang taon nang hindi ka namin kasama sa iyong kaarawan.  Dati-rati, kapag malapit na ang birthday mo, excited na kami kasi uuwi si Gay at magsi-swimming tayo.  Minsan naman, hindi tayo nagsi-swimming pero inilalabas tayo ni Gay at kumakain ng maraming-marami... para sa mga apo mo, sabi mo nga... lalo na iyong mga apo mo sa akin na tunay na malalaki... 

Nakaka-miss ka Nanay... hindi ko na naririnig iyong mga reklamo mo sa laki ng mga anak ko...

"Bawasan mo nga mga pagkain niyan, baka mag-high blood iyang mga iyan... ang lalaki naman."  Sasagot lang ako nang... "hayaan mo lang at iyang pagkain lang ang hobby ng mga iyan."

Nakaka-miss ka Nanay... hindi ko na naririnig iyong mga pagbati mo sa mga tao sa PUP... sa tuwing papasok ka sa isang tanggapan... "Good morning beautiful and young people."

Pero nami-miss ko rin yung may mga utang sa iyo... kasi hindi na sila nagtatago dahil wala nang nag-aabang sa kanila sa may bundy clock, he he he.

Nakaka-miss ka Nanay... hindi ko na naririnig iyong mga reklamo mo sa mga mag-aaral mo na hindi nagtatapon ng basura sa basurahan... "Lagyan ko nga ng 5.0, balat na lang ng kendi, hindi pa maitapon sa trash can."... lagi naman akong sumasagot, "Grabe ka naman Mother, huwag namang 5.0, bagsak agad dahil lang sa balat ng kendi..." at sasagot ka, "para matuto... iyang maliit na balutan ng kendi kapag natipon, makapagbabara ng kanal."

Tama ka naman.

Nakaka-miss ka Nanay... hindi ko na naririnig iyong pagbati mo kapag nagtatagumpay ako o ang Kagawaran ng Filipinolohiya... wala na akong masabihan ng labis kong galak kasi Level 4 Re-accredited Status na kami... "Congratulations...you deserve it!  Ang galing-galing naman ng Department nyo."  Iyan ang madalas na sinasabi mo eh...

Nakaka-miss ka Nanay... umiyak ako nang makita ko ang larawan ko nang nagpa-renew ako ng passport... Ikaw kasi ang nakita ko sa larawan... ang hibla ng puting buhok sa may noo, ang mga gatla ng mukha na parang kay rami-raming bitbit at pasang hirap ng buhay, ang eyebags na may kalakihan na tila sinalo ang lahat ng puyat sa mundo, ang mga matang malalaki pero malalamlam, ang mga labing walang kulay na hindi mo alam kung nakasimangot o nakangiti... dati-rati, ipagyayabang ko yun sa iyo... kambal mo ako eh...magkaibang panahon lang lumabas... pero ngayon, wala na akong masabihan... wala ka na kasi...

Nakaka-miss ka Nanay... nataranta yung staff ng DFA... akala siguro ay may masakit sa akin kasi nagtubig ang mata ko... ang sabi ko na lang napuwing ako... naalala kasi kita... nakita kita sa larawan ko... tinanong nya pa kung gusto ko raw palitan ang picture ko kasi nga naiyak ako... "Hindi po... OK po yan..." sagot ko. At saka nya ako pinaglagda para katibayan ng pagtanggap.

Nakaka-miss ka Nanay... hindi pa rin matanggap nang kabuuan ko na wala ka na nga kahit dalawang taon na... hindi pa rin matanggap ng hagap ko na wala ka na nga kahit dalawang taon nang hindi ka namin kasama... pero siguro, baka, sa susunod na taon, hahanapin pa rin kita pero matatanggap ko na na wala ka na...

Baka... siguro...

Wikang Katutubo: Tungo sa Isang Bansang Filipino

(Binasang papel sa Pagdiriwang ng Buwan ng Wika

ng STI Sta. Mesa Campus, Agosto 31, 2019)

Naimbag a malem (Ilocano); Maayong udto (Cebuano/Ilonggo); Maupay nga hapon (Waray); Maray na udto (Bicol); Mayap a gatpanapun (Pampango):  Magandang hapon.

Bago ako magsimula, pakitapik ang katabi ninyo sa kaliwa at pakisabing MABAYA KU SI KAU (I love you) (Yakan); pakitapik naman ung katabi ninyo sa kanan at pakisabing IDDU TAKA (Ibanag)

Mayroon po bang nakababatid kung ano ang kahulugan ng mga pahayag na sinabi ninyo?

Ang mga pahayag na iyan at ang pagbati ko sa inyo ay mga halimbawa ng katutubong wika, mga salitang hindi pamilyar pero kabilang sa mapang panlingguwistika ng ating bansa.  Ang mga wikang ito at iba pang wika sa bansa ay banyaga sa atin, aminin man natin o hindi.  Ito ang dahilan kung bakit kailangan nating bisitahin ang mapang panlingguwistika ng ating bayan. 

Sa websayt ng Komisyon sa Wikang Filipino, ibinigay nila ang mga batayang simulain sa pagpili sa paksang “Wikang Katutubo:  Tungo sa Isang Bansang Filipino” bilang paksa ng pagdiriwang ng Buwan ng Wika ngayong taon.  Bukod sa pakikiisa ito sa pagtatalaga ng United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization o UNESCO sa 2019 bílang taon ng mga katutubong wika sa buong daigidig o International Year of the Indigenous Languages (IYIL), narito ang mga simulaing batayan ng KWF: 

Una, ang Filipino bilang Wikang Pambansa ay tulay para maging wikang panlahat ng mahigit sandaang wika sa buong kapuluan;

Ikalawa, higit pa sa pagiging tulay, ang Filipino ay dapat payamanin sa pamamagitan ng mga wikang katutubo; at,

Ikatlo, kailangang gumawa ng mga hakbang upang sa isang banda ay igalang at mahalin ang bawat katutubong wika at sa kabilang banda, panatilihin itong buháy at ginagámit ng mga nagsasalita nitó.

Sa mga simulaing nabanggit, malinaw na hindi inihihiwalay ang pagkilala sa Wikang Filipino bilang wikang Pambansa at wikang pandugtong o tulay ng mga wikang katutubo.  Malinaw ring hangad ng paksang maikintal sa pambansang kamalayan ang halaga at gampanin ng wikang Filipino at mga katutubong wika sa pagbuo ng isang bansang nagkakaunawaan.

Sa aklat nina Bernales at mga kasama (2008), inilahad na ayon sa pag-aaral ni Ernesto Constantino, may higit sa apat na raan (400) ang diyalekto na ginagamit sa kapuluan ng ating bansa. Sa Luzon, ilan sa mga halimbawa nito ay ang Ibanag ng Isabela at Cagayan, Ilocano ng Ilocos, Pampango ng Pampanga, Pangasinan ng Pangasinan at Bicolano ng Kabikulan. Sa Visayas ay mababanggit ang Aklanon ng Aklan, Kinaray-a ng Iloilo, Antique at Kanlurang Panay, Capiznon ng Hilaga-Silangang Panay at ang Cebuano ng Negros, Cebu, Bohol at iba pa. Samantala ilan sa mga dayalekto sa Mindanao ay ang Surigaonon ng Surigao, Tausug ng Jolo at Sulu, Chavacano ng Zamboanga, Davaoeño ng Davao at T’boli ng Cotabato.

Sa Pilipinas, ayon sa KWF Atlas, may 130 katutubong wika tayo; samantala sa www.ethnologue.ph, may 175 tayong katutubong wika, apat dito ay hindi na ginagamit kaya itinuturing nang patay. 

Sa isang artikulo ng PIA o Philippine Information Agency, ayon sa tala ng UNESCO, 2,680 wika ng daigdig ang nanganganib maglaho sa hinaharap kung hindi magkakaroon ng kongkretong pagpaplano at aksiyon sa pagsagip dito.  Ibig sabihin, tinatanggap maging ng UNESCO na kailangang may gawin upang masagip ang mga katutubong wika ng Pilipinas o ng iba mang bansa.  Ngunit bakit nga ba kailangan nating sagipin ang mga wikang ito?  Ano ba ang wika?

Sa aklat nina Castillo at mga kasama nakatala na walang bahid alinlangan na integral na bahagi ng tao ang wika. Gamit niya ito hindi lamang upang mabuhay (to live) kundi maging upang makapanatili (to exist).  Sa wika nailarawan ang tagumpay at pagkabigo. Sa wika nasagot ang mga tanong at naipabatid ang mga kaalaman. Sa wika idinikta ng mga pinuno ang kanilang kapangyarihan at sinakop ang kanyang hangganan. Ika nga ng pilosopong Ingles na si Alfred North Whitehead, ang wika ng lipunan ay nagpapakita ng kanyang kaisipan, ng salamin ng kanyang lahi, at ng kanyang katauhan.

Kasangkapan ng tao ang wika upang makipag-ugnayan sa kanyang kapwa. May taglay itong kapangyarihang umaangkop sa pangangailangan ng panahon upang maipagpatuloy ang sibilisasyong pantao. Ayon nga kay Zdenek Salzman, ang wika ay may kapangyarihang taglay upang mapanatili ang pakikipamuhay sa mundo.

Ani nga ni Pambansang Alagad ng Sining para sa Literatura Bienvenido Lumbera sa kanyang sanaysay, parang hininga ang wika, sa bawat sandali ng buhay natin ay nariyan ito.

Batay naman sa KWF, kinilala ang wika bilang kaluluwa ng bansa at kabilang ito sa pamanang pangkultura o intangible heritage ng isang lahi. Sa wika matatagpuan ang mga kayamanang pangkultura tulad ng identidad, gunita, oral na tradisyon, at panitikang nakasulat.

Mula naman kay Abadilla sa kanyang artikulong “Epistemolohiyang Filipino sa Karunungang Pilipino”, sinasalamin ng wikang Filipino ang pagkatao, pagkabayan, pagkamamamayan at pagkalahi ng mga Pilipino.  Ang wika ay mukha at isip na magkakaiba sa sangkatauhan.

Ang kultura ay naisasalin sa wika at ang wika ay naglalahad ng kasaysayan ng mga taong gumamit nito.  

Sa mga kahulugang nailahad, malinaw na naibigay ang mga gampanin, tungkulin at kahalagahan ng wika, pambansa man o katutubo.  Nabigyang-diin na ang wika ang nagbubuklod sa mamamayan ng isang lipunan habang nagtitipon ito ng pagkakakilanlan ng isang lahi.  Ngunit paano nga ba kapag maraming wika tulad ng kalagayan ng Pilipinas?

Sa ating bansa, yaman ang pagkakaroon ng maraming katutubong wika sapagkat marami ang maaaring maging hugutan upang ganap na mapaunlad ang wikang pambansa at maisakatuparan ang itinakda ng batas.  Ayon nga sa ating Saligang Batas ng 1987, sa Artikulo 14 na may titulong Edukasyon, Agham at Teknolohiya, mga Sining, Kultura at Sports, sa ika-6 na seksyon nakasaad na ang wikang pambansa ng Pilipinas ay Filipino.  Samantalang nililinang, ito ay dapat payabungin at pagyamanin pa salig sa umiiral na wika sa Pilipinas at sa iba pang mga wika.  Sa ika-7ng seksyon naman nakasaad na ang mga wikang panrehiyon ay pantulong na mga wikang opisyal sa mga rehiyon at magsisilbi na pantulong na mga wikang panturo roon.  Nangangahulugang binigyan ng kapangyarihan ng batas ang mga wikang katutubo upang magamit na mga wikang pantulong at saligan sa pagpapayaman at pagpapayabong ng wikang pambansa.  Nangangahulugan ding hindi natin nakikitang suliranin ang pagkakaiba-iba ng ating wika, bagkus ito ay lakas na kailangang pagyamanin.  Ang ganitong punto ay pinagtibay pa ng Akto Republika 7104 na nag-atas sa KWF upang bumuo ng mga polisiya, plano at programa upang matiyak ang pagpapaunlad, pagpapayaman, pagpapagamit at pagpapanatili ng wikang Filipino at iba pang wika sa Pilipinas.

Maaari nating iangkla sa nabanggit na akto ang paggamit ng basikong edukasyon ng mother tongue-based education, bagamat alam nating bunsod ito ng pag-aaral ng Summer Institute of Linguistics mula sa karanasan ng Lubuagan Kalinga.  Sa pag-aaral na ito (2008), napatunayang higit na mahuhusay ang mga mag-aaral kung ang gamit ng guro sa pagtuturo ay ang una o inang wika ng mga mag-aaral na Lilubuagen.  Ginamit ang wikang natural o katutubo ng mga mag-aaral upang matutunan ang iba pang wika tulad ng Filipino at Ingles.  Ginamit na tulay ang katutubong wika bilang tulay ng pagkatuto sa pangalawang wika.  Napatunayan ng pag-aaral na kung magiging mahusay ang isang mag-aaral sa kanyang katutubong wika, magiging mahusay rin siya sa kanyang pangalawang wika.

Malinaw na naipakita ng talahanayan na ang paggamit ng katutubong wika bilang wikang panturo ay hindi nagpahirap sa pagkatuto sa ikalawang wika.  Kabaligtaran sa nababatid ng marami na kailangang gumamit agad ng wikang dayuhan upang maging mahusay sa wikang ito o anumang larangan, na nakita sa naging resulta ng pag-aaral. 

Ang ganitong punto ay nagbibigay-diin sa kahalagahan ng mga wikang katutubo upang makabuo ng isang wikang panlahat, wikang pambansa sapagkat higit na magiging panlahat o pambansa ang wika kung ito ay mauunawaan at ginagamit ng mahusay ng nakararami.

Sa prinsipyo ng lingguwistika, ang maagham na pag-aaral ng wika, inaalam ang ubod ng wika upang ganap na matutunan.  Ano-ano nga ba ang katangian ng wika? 

• Sinasalitang tunog ang wika
• May masistemang balangkas ang wika
• Arbitraryo ang wika
• Ginagamit sa pakikipagtalastasan ang wika
• Pantao ang wika
• Kabuhol ng kultura ang wika 

Ang mga ito ay panandang hindi maihihiwalay ang katutubong wika sa pambansang wika o anumang wika.  Upang ganap mong matutunan ang ikalawang wika, kailangan mo munang alamin ang tunog, balangkas at kulturang kaakibat ng iyong unang wika.  Sa pag-alam mo sa mga ito, nahahasa ang iyong kahusayang panlingguwistika kaya’t nagiging madali na ang pagkatuto ng anumang wika, higit kung dayuhan ang wika at hindi natural ang paggamit nito sa lipunang iyong kinabibilangan.

Dahil “ipinipilit” sa atin ang isang wikang hindi katutubo sa atin, nagkakaroon tayo ng “kalituhan” sa nararapat na wikang gagamitin.  Hindi tayo nagiging bihasa sa anumang wika, bagkus ay pareho natin itong “nasasalaula”.

Sa pag-usbong ng iba’t ibang “anyo” ng salita, kinailangang bigyan ng antas ang wika upang mauri ito at maiwasto ang paggamit.  Sa aklat nina Carpio at mga kasama, may limang antas ang wika: 

• Balbal
• Lalawiganin
• Kolokyal
• Pambansa
• Pampanitikan 

Ang mga kaantasang ito ng wika ang nag-aangkop sa mga salitang ginagamit sa pakikipagtalastasan.  Sapagkat ang tagumpay sa pakikipagtalastasan ay nababatay sa kaalaman at kasanayan sa lawak ng wikang ginagamit, gayundin sa pagtitiwala sa sarili sa pagpapadala ng mensaheng may kahalagahan.

Gayunman, sa Pilipinas na isang multilingguwal na bansa, maraming dapat bigyang-konsiderasyon sa pagkakaroon ng maraming wika. Isa na rito ang pagkakaiba-iba sa magkakamag-anak na wika o barayti ng wika. Ayon kay Constantino mula sa aklat nina Bernales at mga kasama, ang pagkakaroon ng barayti ng wika ay ipinapaliwanag ng teoryang sosyolingguwistik na pinagbatayan ng ideya ng pagiging heterogenous ng wika. Ayon sa teoryang ito, nag-uugat ang mga barayti ng wika sa pagkakaiba-iba ng mga indibidwal at grupo, maging ng kani-kanilang tirahan, interes, gawain, pinag-aralan at iba pa.

Ano-ano nga ba ang barayti ng wika? 

• Diyalekto
• Sosyolek
• Rehistro ng wika

a.    Jargon

b.    Idyolek

Ang mga barayting ito ay ibubuod natin sa dalawang baryabilidad lamang:  baryasyong sosyal at baryasyong heograpiko. Sa pag-aaral ng mga sosyolingguwista, tinalakay nila ang epekto ng lipunan sa wika ng tao. Ang pag-usbong ng mga baryasyon ng wika ay may malaking kinalaman sa estado ng buhay, kasarian, trabaho, antas ng pinag-aralan at paniniwala.  Maging ang teritoryo, lugar o espasyo ay may malaking epekto sa pagkakaroon ng barayti ng wika.  Ang mga bansang binubuo ng mga pulo ay tiyak na kakikitaan ng iba’t ibang wika kahit na ang mga wikang ito ay mula lamang sa iisang angkan.  Samantalang ang mga bansang peninsular o isang isla lamang tulad ng Japan, ay tiyak na monolingguwal o may iisang wika lamang. Samakatuwid, ang ugnayan ng mga tao sa loob ng isang komunidad o lipunan ay nakaiimpluwensya sa pagkakaroon ng barayti

Ayon kay Jean Jacques Rousseau, (1950) na hinango sa libro nina Castillo at mga kasama, ang pagkakaiba sa kultura at wika ay nagbubunga sa bawat panahon, pag-uugali at kaasalan, na may kaugnayan sa di pagkakapantay-pantay ng mga wika, sangkot ang tagapagsalita, kultura at sibilisasyon. Walang isang wika ang nakahihigit sa iba pang wika. Ang pagkakaroon ng dibersidad pangwika sa ating bansa ay bunga ng dimensiyong heograpikal. Ang ating teritoryo ay arkipelago kaya nahati ito sa iba’t ibang rehiyon na kakikitaan ng iba’t ibang wika. Ang Wikang Tagalog, halimbawa ay sinasalita, hindi lamang sa Maynila kundi maging sa malaking bahagi ng Luzon. Dahil sa magkakaibang lugar, nagkaroon ito ng barayti na makikita sa paraan ng pagsasalita, tono o punto at estruktura ng pangungusap.

Dito pumapasok ang kaisipan ng dibersidad panlingguwistika.  Ito ang tiyak na panukat sa densidad o lawak ng wika o pagtutuon sa pagsasama-sama ng mga wikang may mga sariling kakanyahan.  Sakop nito ang iba’t ibang kaangkinan ng wika tulad ng balarila, talasalitaan, at diskurso.  Isang pangangailangan ang dibersidad o pagkakaiba-iba tungo sa ganap na pagbabago at pag-unlad at ang pinakamalakas na ekosistema ay ang may pinakamalawak na pagkakaiba-iba.  Ang pagkamatay ng isang wika ay makabuluhang pagkawala sapagkat nagpapakita ito ng pagkawala o kamatayan ng minanang kaalaman at kultura. 

Ayon sa KWF, maituturing na "endangered" ang isang wika sa iba-ibang antas: kung hindi naisaayos ang sistema nito, kung hindi na naipasa ang wika ng mga matatanda sa nakababata, kung tanging matatanda na lang ang nagsasalita nito, o kung hindi na ito ginagamit ng kahit sinong buhay na tao.  Sa websayt ng study.com isinaad na tinatayang 96% ng mga wika ay sinasalita lamang ng 3 – 4 % ng tao.  2,000 ng mga wika sa daigdig ay mas kaunti sa 1,000 ang katutubong mananalita.  Ang ganitong kalagayan ay kinilalang penomenang pangkultura.  At higit na pangangalaga sa mga katutubong wika ang kailangan. 

Dapat banggitin na nirebisa ng KWF ang kasalukuyang ortograpiyang Filipino upang maging bukás sa pagtanggap ng mga katangiang pangwika na wala sa Tagalog. Sa ngayon, ang pinalalaganap na Ortograpiyang Pambansa (OP) ay nagtataglay na ng mga dagdag at mungkahing katangiang pangwika na mula sa mga katutubong wika.  At kasalukuyang binubuo ang isang pambansang adyenda sa pagsagip sa mga nanganganib na wika at hinihikayat ng KWF ang lubusang pakikiisa sa proyektong ito ng mga ahensiya ng pamahalaan tulad ng DepEd, DILG, NCIP, NCCA, NEDA, at DSWD.

Ang mga pagkilos na ito ang magbubuo sa mga wikang katutubo tungo sa isang wikang Filipino.

Dapat ding banggitin natin na may global nang pagkilala ang wikang Filipino.   Isang patunay ang isang koreanang nagtapos ng pag-aaral sa Busan University na nagmedyor sa Filipino at ang pagtuturo ng wikang Filipino sa Canada (mula sa facebook.com).    

Ibilang pa ang paghahain ng programang Philippine Studies sa University of London; Master of Arts in Filipino sa Beijing, China; programang Philippine Studies sa Gaida University sa Osaka, Japan; BA in Filipino sa University of Hawaii; at bilang mga kurso o asignatura sa Busan University of Foreign Studies; Sorbonne University, France; Mataas na Paaralan sa Melbourne, Australia; at San Diego, California.  Higit na maipagyayabang na kinikilala at itinuturo sa 70 mataas na paaralan sa San Diego, California na ang filipino ay “world’s language”.

Sa pagtatapos ko, nag-iiwan ako ng hamon sa inyong lahat… totoong binigyan na ng pinalidad ng CHED ang pagtatanggal sa Filipino sa kolehiyo, subalit nag-iwan ng probisyon ang Korte Suprema sa pagpapahintulot sa mga Higher Education Institutions na maghain pa rin ng Filipino sa kolehiyo… magtimbang ng katotohanan… matagal nang panahon namamayani sa kaisipan ng mga Pilipino na higit na kailangan ang wikang Ingles upang umunlad, pero may kaunlaran nga ba sa ating lipunan?  Ang South Korea ay hindi nag-aral mag-Ingles pero maunlad ang kanilang bayan.  Ang Japan ay hindi tinanggap ang konseptong kailangang matuto ng ibang wika, maunlad ang kanilang ekonomiya.  Ang China ay nananatiling sariling wika ang gamit sa lahat ng larangan maging sa teknolohiya, hindi pahuhuli sa mayayamang bansa.

Huwag maging dayuhan sa sariling bayan.  Huwag maging mulala sa sariling wika.

Muli, mayad nga hapon (Aklanon).  Raku gid nga Salamat (Karay-a)

Sanggunian:

 Abadilla, Bayani.  EPISTEMOLOHIYANG FILIPINO SA KARUNUNGANG PILIPINO. Filipinolohiya, 2002 Bernales, Rolando A. et al. (2008). Mabisang Komunikasyon sa Wikang Pang-Akademiko. Mutya Publishing: Malabon City. Carpio, Perla D. et. al.  Komunikasyon sa Akademikong Filipino, 2012 Castillo, Mary Joy A., et.al.  PAGBASA AT PAGSULAT TUNGO SA PANANALIKSIK | P2TP Jimczyville Publications Padre, Joe.  Mother tongue instruction in Lubuagan:  A case study from the Philippines. SpringerLink/International Review of Education, Vol 1/ 1995 – Volume 57/2011 https://www.ethnologue.com/country/PH https://pia.gov.ph/news/articles/1022914 Tagalog PR: Wikang Katutubo: Tungo sa Isang Bansang Filipino ang tema ng Buwan ng Wika 2019 By KWFPublished on June 6, 2019

http://globalnation.inquirer.net/59675/filipino-language-is-going-global https://www.acadshare.com/wikang-katutubo-tungo-sa-isang-bansang-filipino-buwan-ng-wika-2019/ https://study.com/academy/lesson/linguistic-diversity-definition-and-lesson.html http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.551.5009&rep=rep1&type=pdf https://news.abs-cbn.com/spotlight/07/30/19/paglaho-ng-mga-katutubong-wika-sa-pilipinas-layong-pigilan 

Mayroong 175 wika sa Pilipinas, 171 dito ay nanatiling gamit pa at 4 ay tuluyang lumipas na.  Ang mga sumusunod ang 171 na buhay na wika sa Pilipinas (ethnologue.com):

·         Agta (Alabat Island)

·         Agta (Camarines Norte)

·         Agta (Casiguran Dumagat)

·         Agta (Central Cagayan)

·         Agta (Dupaninan)

·         Agta (Isarog)

·         Agta (Mt. Iraya)

·         Agta (Mt. Iriga)

·         Agta (Remontado)

·         Agta (Umiray Dumaget)

·         Agutaynen

·         Aklanon

·         Alangan

·         Alta (Northern)

·         Alta (Southern)

·         Arta

·         Ata

·         Ati

·         Atta (Faire)

·         Atta (Pamplona)

·         Atta (Pudtol)

·         Ayta (Abenlen)

·         Ayta (Ambala)

·         Ayta (Bataan)

·         Ayta (Mag-Anchi)

·         Ayta (Mag-Indi)

·         Ayta (Sorsogon)

·         Balangao

·         Balangingi

·         Bantoanon

·         Batak

·         Bicolano (Albay)

·         Bicolano (Central)

·         Bicolano (Iriga)

·         Bicolano (Hilagang Catanduanes)

·         Bicolano (Timog Catanduanes)

·         Binukid

·         Blaan (Koronadal)

·         Blaan (Sarangani)

·         Bolinao

·         Bontoc (Central)

·         Buhid

·         Butuanon

·         Caluyanun

·         Capampangan

·         Capiznon

·         Cebuano

·         Cuyonon

·         Davawenyo

·         English / Ingles

·         Espanyol / Kastila / Spanish / Castillian

·         Filipino

·         Finallig

·         Ga'dang

·         Gaddang

·         Giangan

·         Hanunoo

·         Higaonon

·         Hiligaynon

·         Ibaloi

·         Ibanag

·         Ibatan

·         Ifugao (Amganad)

·         Ifugao (Batad)

·         Ifugao (Mayoyao)

·         Ifugao (Tuwali)

·         Iloko

·         Ilongot

·         Inabaknon

·         Inonhan

·         Intsik (Mandarin)

·         Intsik (Min Nan)

·         Intsik (Yue)

·         Iranon probinsiya ng Shariff Kabunsuan, Maguindanao, Lanao Del sur at parte ng Zamboanga^{[kailangan ng sanggunian]}

·         Iraya

·         Isinai

·         Isnag

·         Itawit

·         Itneg (Adasen)

·         Itneg (Banao)

·         Itneg (Binongan)

·         Itneg (Inlaod)

·         Itneg (Maeng)

·         Itneg (Masadiit)

·         Itneg (Moyadan)

·         Wikang Ivatan

·         I-wak

·         Kagayanen

·         Kalagan

·         Kalagan (Kagan)

·         Kalagan (Tagakaulu)

·         Kalinga (Butbut)

·         Kalinga (Limos)

·         Kalinga (Lower Tanudan)

·         Kalinga (Lubuagan)

·         Kalinga (Mabaka Valley)

·         Kalinga (Madukayang)

·         Kalinga (Southern)

·         Kalinga (Upper Tanudan)

·         Kallahan (Kayapa)

·         Kallahan (Keley-i)

·         Kallahan (Tinoc)

·         Kamayo

·         Kankanaey

·         Kankanay (Northern)

·         Karao

·         Karolanos

·         Kasiguranin

·         Kinaray-a

·         Magahat

·         Maguindanao

·         Malaynon

·         Mamanwa

·         Mandaya (Cataelano)

·         Mandaya (Karaga)

·         Mandaya (Sangab)

·         Manobo (Agusan)

·         Manobo (Ata)

·         Manobo (Cinamiguin)

·         Manobo (Cotabato)

·         Manobo (Dibabawon)

·         Manobo (Ilianen)

·         Manobo (Matigsalug)

·         Manobo (Obo)

·         Manobo (Rajah Kabunsuwan)

·         Manobo (Sarangani)

·         Manobo (Kanlurang Bukidnon)

·         Mansaka

·         Mapun

·         Maranao

·         Masbatenyo

·         Molbog

·         Palawano (Brooke's Point)

·         Palawano (Central)

·         Palawano (Southwest)

·         Pangasinense

·         Paranan

·         Philippine Sign Language

·         Porohanon

·         Ratagnon

·         Romblomanon

·         Sama (Central)

·         Sama (Pangutaran)

·         Sama (Southern)

·         Sambal

·         Sangil

·         Sorsogon (Masbate)

·         Sorsogon (Waray)

·         Subanen (Central)

·         Subanen (Northern)

·         Subanon (Kolibugan)

·         Subanon (Western)

·         Subanon (Lapuyan)

·         Sulod

·         Surigaonon

·         Tadyawan

·         Tagabawa

·         Tagalog

·         Tagbanwa

·         Tagbanwa (Calamian)

·         Tagbanwa (Central)

·         Tausug

·         Tawbuid (Eastern)

·         Tawbuid (Western)

·         Tboli

·         Tiruray

·         Waray-Waray

·         Yakan

·         Yogad

·         Zamboangueño; Chavacano (Chabacano de Zamboanga)

·         Caviteño; Chavacano (Chabacano de Cavite)

·         Ternateño; Chavacano (Chabacano de Barra)

·         Ermiteño; Chavacano (Chabacano de Ermita)

·         Wikang Bolinao

·         Wikang Hernan

Mga patay na wika[baguhin | baguhin ang batayan]

·         Agta (Dicamay)

·         Agta (Villa Viciosa)

·         Ayta (Tayabas)

·         Katabaga